"İranın səyləri nəticəsində Türkiyə Qarabağda ..." - Rusiyalı ekspert

Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi dəyişikliklərin strateji miqyası və istiqaməti hələ yenicə formalaşmaqdadır. Rusiya yeni vəziyyətdə regionda öz rolunu az qala yenidən təsdiq etməli olduğu halda, Türkiyə və İran bu istiqamətdə nəzərəçarpacaq uğurlar qazanmaqdadır.

Bu yaxınlaradək İran öz qoşunlarını Azərbaycanla sərhəddə çəkmişdi, son 30 ildə ilk dəfə olaraq genişmiqyaslı hərbi təlimlər keçirmək istəyirdi. Bu hərəkətlər İran və Azərbaycan mətbuatında bir-birinin ünvanına neqativ ritorika ilə müşayiət edilirdi. Tehran Bakını İsrail ilə əməkdlıqda ittiham edərək bəyan edirdi ki, Azərbaycanda "1000 İsrail mütəxəssisi və 1800 İŞİD (Rusiya Federasiyasında fəaliyyəti qadağan edilmiş təşkilat) terrorçusunun olması barədə məlumatlara malikdir.

İranın qıcıqlanmasına səbəb kimi bir çox ekspertlər müəyyən təsirli dairələrin ikinci Qarabağ savaşının nəticələrindən narazı olmasını göstərirdilər, bu zaman regionda Türkiyənin təsirinin artması müşahidə edilirdi, Tehran isə bu münaqişədə mümkün vasitəçilər arasından çıxarılmışdı.

Bununla əlaqədar olaraq belə bir versiya irəli sürülürdü ki, İran liberalları guya ABŞ-dakı erməni diasporunun liderləri ilə əlaqə yaradaraq, formalaşan Moskva-Bakı-Ankara taktiki alyansı pozmaq və ya bu alyansa girmək məqsədini güdür. Və guya  İranın səyləri nəticəsində Türkiyə Qarabağda savaşa son qoyan 10 noyabr 2020-ci ildə imzalanmış sülh razılaşmasında iştirak etməyib.

Bu mülahizəni təsdiq və ya inkar etmək mümkün deyil, çünki dürüst məlumatlar yoxdur. Lakin fakt ondan ibarətdir ki, Tehran qəflətən "region dövlətlərinin sərhədlərinin mümkün dəyişilə biləcəyi" barədə həyəcan təbili çalmağa və gözlənilmədən özünün Cənubi Qafqaz siyasətini genişləndirməyə başladı.

Əvvəlcə Azərbaycan baş nazirinin müavini Şahin Mustafayev İrana səfər etdi. Qaz sahəsində, o cümlədən mübadilə prinsipi üzrə Türkmənistandan qaz təchizatı və Naxçıvanı qazla təmin etmək barədə razılıq əldə olundu. Bundan başqa, Xəzər dənizində dəniz yataqlarının mənimsənilməsi məsələləri də müzakirə edildi. Bakıda və Tehranda bunu dəyərləndirdilər. Noyabrın sonunda Aşxabadda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə onun iranlı həmkarı İbrahim Rəsi ilə görüşü baş tutdu. Bunun ardınca Moskvada "3+2" formatında (Rusiya, Türkiyə, İran) XİN başçıları müavinləri səviyyəsində görüş oldu. Nəhayət, bu günlər İranın xarici işlər naziri Hüseyn Əmir Abdullahyan Bakıya səfər etdi. Azərbaycan rəhbərliyi ilə görüş və danışıqlardan sonra Abdullahyan Twetter səhifəsində yazıb ki, "iki ölkə arasında dönüş nöqtəsi" müəyyən edilib, "biz münasibətlərimizdə yeni səhifə açmaq və əlaqələrimizin bundan sonra da inkişafı üçün yol xəritəsini hazırladıq".

İndi ekspertlər İran-Azərbaycan yaxınılaşmasının, Tehranın "bir ifratçılıqdan digərinə sıçrayışının" səbəbləri üzərində ehtimal edirlər.

Maraqlı ssenarinin inkişaf etməsindən xəbər verən obyektiv xarakterli səbəblər var. Məsələ burasındadır ki, bu yaxınlaradək İranın Cənubi Qafqazda gedən regional proseslərə cəlb edilməsi aşağıdakı baza seçimləri ilə bağlı olub: Ermənistanla əlaqələrin dərinləşməsi ( Dağlıq Qarabağın de-fakto tanınmasına ehtiyatlı yanaşma ilə) və Azərbaycandakı vəziyyətə hansısa bir üsullarla təsir etmək cəhdləri.

İkinci Qarabağ savaşında  sonra bunlar keçərli deyil. İrəvan Dövlət Universitetinin iranşünaslıq kafedrasının müdiri Vardan Oskanyan hesab edir ki, bu, onun nəticəsidir ki, "iranlıların nöqteyi-nəzərincə, Ermənistan hakimiyyəti gözlənilməz siyasət yeridir, aydın davranış xətti yoxdur". Məsələn, Gorus-Qafan yolunun bir hissəsinin Azərbaycanın nəzarətinə verilməsi  İranın Ermənistana və sonra da Qara dəniz limanlarına yük daşınmalarını çətinləşdirib. Nəticədə Tehran, Bakı və Tbilisi Fars körfəzini Qara dənizlə birləşdirəcək tranzit marşrutunun təşkil edilməsi barədə razılıq əldə ediblər. Növbəti dörd ayda İrandan Astara sərhəd məntəqəsindən Azərbaycana İran mallarının, habelə Gürcüstanın Qara dəniz sahillərindəki limanlarından Bolqarıstana və Şərqi Avropanın digər ölkələrinə  pilot yüklərinin daşınması həyata keçiriləcək. Xatırladaq ki, əvvəllər İran Qara dənizə çıxışının Ermənistan vasitəsilə olmasına üstünlük verirdi.

Növbəti iki seçimlər kəsişir: regionda Türkiyənin və imkan daxilində Rusiyanın səylərinə imkan verməmək. Lakin indi, Tehran görünür ki, təsir dairələrinin Rusiya-İran-Türkiyə üçbucağında bölünməsi formulunu qəbul etməyi qərara alıb, bu da mümkün koalisiya yaradılmasına imkanlar açır. Ona görə də Tehranın hansı hərəkətlərinin vəziyyətlə bağlı olduğunu, hansılarının strateji xarakter daşıdıqlarını anlamaq üçün zaman lazımdır. Bununla yanaşı, Bakıda İranla qarşılıqlı əlaqədə qeyri-rəsmi olaraq İranın klerikal-siyasi qruplara və müvafiq meyllərə mümkün dəstəyindən əndəşələnirlər. İranı isə ölkənin bir sıra şimal-qərb ərazilərində Cənubi Azərbaycanın "suverenləşdiriliməsi" ilə bağlı potensial cəhdlər narahat edir. Bu zaman İranın yeni rəhbərliyi  "böyük İran" ideyaları ilə maraqlanmağa başlayıb.

İndi isə bəzi "subyektiv amillər" barəsində.

Tehranın hakimiyyət eşalonunda elə qüvvələr var ki, Əliyevə,  Ərdoğana və ya Putinə dəstək vermək qərarını düzgün saymırlar. Prezident seçkilərində İbrahim Rəisinin qalib gəlməsi ilə İranda daxili siyasi vəziyyət dəyişib, baxmayaraq ki, İran cəmiyyəti parçalanıb. Nəinki islahatçılar və liderallar, həmçinin mülayim mühafizəkarlar, texnokratlar, praqmatiklər, bir sözlə, ölkədəki vəziyyəti obyektiv olaraq qiymətləndirənlər siyasətdən kənarda qalıb. Ekspertlərin fikrincə, bu zaman indiki hakimiyyətin əleyhdarları və ya opponentlərimin islam rejiminə qarşı çıxmasını iddia etmək səhv olardı. Onlar ölkədə hakimiyyəti qazanmış konkret siyasətçilərə, onların "yarıtmaz siyasətinə" qarşıdır.

Nəticə.

Nəzərə almaq lazımdır ki, Cənubi Qafqazda yeni dəyişikliklərin strateji miqyası və istiqaməti hələ yenicə formalaşır. Bu zaman belə alınır ki, Rusiya regionda öz rolunu az qala yenidən təsdiq etməyə məcburdur. Tarixi üçbucağın üç ölkəsi Cənubi Qafqazda qarşıdurmadan çəkinir və təhlükəsizlik məsələləridə qarşılıqlı maraqlara dəstək verməyə çalışırlar.

Lakin bütövlükdə Rusiyanın Qafqaz siyasətinə, onun  İran və Türkiyə ilə yalnız situasiya ilə bağlı tərəfdaş münasibətlərinə yenidən baxmaq məqamı yetişir. 

Stanislav Tarasov