İran qaykaları bərkidir və lyukları bağlayır

Kəskin su qıtlığı səbəbindən ölkəni, ilk növbədə də cənub bölgələrini bürüyən etirazların yatırılması zamanı artıq yüzdən çox insan həbs olunub.  Hakimiyyət polis əməliyyatları vaxtı artıq adət halını alan üsuldan istifadə edir - mobil rabitəni və interneti qapadır. Əlbəttə, lazımi düymələri və ya elektrik açarlarını açıb qoşmaq  su verməkdən və ya onillərlə təmir olunmayan suvarma strukturunu və su təchizatı sistemini  modernləşdirməkdən xeyli asandır.

Görünür, təsadüf deyil ki, mühafizəkar prezident Rəisinin andiçməsi ərəfəsində hazırlanması 2018-ci ildən bəri uzanan “Virtual fəza istifadəçilərinin hüquqlarının müdafiəsi və əsas onlayn-servislərin tənzimi haqqında” qanunun təsdiqi ilə bağlı işlər sürətlənib. İyulun sonunda İran parlamentinin deputatları lehinə 121, əleyhinə 74 səs olmaqla qanunun eksperimental implementasiyasını (faktik tətbiqini) işə salmaq  qərarına qəbul ediblər. Sənəd hələ xüsusi olaraq seçilmiş deputatların iki aylıq ekspertizasından keçəcək, sonra isə onu Konstitusiya məhkəməsinin analoqu olan Konstitusiya keşikçiləri Şurasının təsdiqinə yollayacaqlar.  Bundan sonra “müdafiə qanunu” “eksperimental” olaraq 5 illik müddətə tətbiq olunacaq, ən sonunda daimi qanun statusu əldə edəcək. 

Ümid və etimadsızlıq arasından Tehran ikincini seçir...

Qanunun hansısa səbəbdən bloklanacağına ümid etmək üçün ciddi əsas yoxdur. İranda çoxdandır internetdə senzura sistemi  mövcuddur. ABŞ-ın Slate nəşrinin bilgilərinə görə, bu ölkədə istifadəçi ordusu heç də az deyil:  82 milyonluq əhali üçün 57,4 milyon nəfər. Ancaq  2009-cu ildən Facebook, Twitter və YouTube,  2018-ci ildən isə Telegram. bloklanıb . Yazılanlara görə, son aylarda hakimiyyət zəruri olanda WhatsApp və Instagrama girişin qarşısını almağı öyrənib.

Sanki internet mühiti bundan artıq senzuraya məruz qoyma mümkün deyil. Mümkünmüş. «Müdafiə haqqında qanun»da internet-servislər təklif edən iri beynəlxalq şirkətlərin, məsələn, Google, Microsoft və ya  Amazonun İran İslam respublikasının qanun və normaları əsasında fəaliyyət göstərməyə razılaşmaqları və kontentin senzurası və nəzarət məsələlərində hakimiyyətlə əməkdaşlığı nəzərdə tutulur.  İmtina etsələr, onların fəaliyyəti bloklanacaq və ya xeyli çətinləşəcək. Nəzərə alsaq ki, İrana münasibətdə ABŞ sanksiyaları qüvvədədir, deməli, əcnəbi şirkətlər, ilk növbədə isə amerikan şirkətləri tabe olmaqdan boyun qaçıracaq və bloklanacaqlar.

İranlıların geniş istifadə etdikləri senzuranı ötüb keçmək üçün proqramların istehsalı və yayılmasında günahkar sayılanları 2 ilə qədər həbs cəzası gözləyə bilər.

Boş yerə deyildi ki, Rəisinin inauqurasiyası ərəfəsində sosial şəbəkələrin tənzimlənməsi və virtual məkan istifadəçilərinin hüquqları haqda qanun layihəsi üzərində işlər sürətləndi...

Bundan əlavə, çoxsəviyyəli sistemin tətbiqi təklif olunur ki, ona əsasən internet xidmətlərindən yararlanmaq imkanı istifadəçinin statusundan asılı olacaq. Yəni, yaş, peşə və ya konkret iş vəzifələri nəzərə alınacaq.  Məsələn, Slate yazır ki,  bəzi universitet professorları “tədqiqat məqsədi ilə” YouTube-yə xüsusi giriş əldə edəcək. Sadə adamlarla xüsusi imkanı olan inanılmışlar arasındakı bu imkan bölgüsü hələlik iradi xarakter daşıyır, ancaq gələcəkdə qanunla təsbit olunacaq.

Həmçinin Şəbəkədə anonomlik qadağan olunacaq : provayderlərdən istifadəçilərin uydurma “nik”lərin arxasında gizlənə bilməməsini təmin etmək tələb ediləcək, bu isə repressiya qorxusundan internetdə kəskin ictimai  problemlərin müzakirəsi şansını praktik olaraq məhv edəcək.

930 min nəfərdən çox iranlı “müdafiə haqqında qanun”un qəbulunun əleyhinə petisiya imzalayıb, iyulun 28-dən isə İranın sosial şəbəkələrində "#No_to_the_protection_bil"  həştəqi altında kampaniya başlayıb. Ancaq bu barədə lazımi yerlərdə artıq rəy formalaşıb İyulun 30-da  briqada komandanı Məhəmməd Rza Nəqdinin açıq məktubu dərc olunub. O, “yenilməzliyi saxlamağa və həmişəlik İran internetində əcnəbilərin hakimiyyətinə son qoymağa” çağırıb. Görünür, son qoymağa çalışacaqlar. İran qaykaları bərkidir, lyukları bağlayır, düşmən saydığı ətraf dünya ilə qarşıdurmada yeni mərhələyə hazırlaşır. Düzdür, vacib sərmayələr də təkcə o ətraf dünyadan gələ bilər. Ancaq ümidlə inamsızlıq arasında Tehran ikincini seçir.(virtualaz.org)