Müstəqil məhkəməsiz gələcəyimizi necə təmin edə bilərik!?
Müasir dünyada istənilən demokratik cəmiyyətin əsas sütunu onun müstəqil məhkəmə hakimiyyətinin olmasıdır. Azərbaycan qısa müddət ərzində iqtisadi-sosial, siyasi və hərbi sahədə çox ciddi uğurlar əldə edib və bu sahələrin gələcək inkişafına böyük ümidlər də var. Amma əldə olunan uğurları məhkəmə hakimiyyətinə aid etmək heç bir halda mümkün deyil. Bu sahədə olan problemlər təkcə qanunvericiliyin dəyişdirilməsi ilə bağlı deyil, fundamental və oturuşmuş problemlər məhkəmə sisteminin əsas xarakteristikasını verir.
Oxucular da razılaşar ki, bu problemlərdən ən mühüm və zərərli olanı eyni insanların uzun illər məhkəmə hakimiyyətinin işğal etməsidir. Daha dəqiq desək, Ədliyyə naziri Fikrət Məmmədov artıq 22 ildir nazir postunu, 17 ildir isə Məhkəmə-Hüquq Şurasının sədri vəzifəsini tutur.
Bəs sual olunur, bu müddət ərzində hansı ciddi nailiyyətlərə imza atmaq olardı, hansı konseptual uğurlar əldə edə bilərdik? Məlumdur ki, bu sahədə hazırki dəyişiklərin əksəriyyəti yalınız islahat fon və imitasiyası yaratmaqdan başqa bir şey deyil. Elə ilk olaraq, Prezidentin “Məhkəmə-hüquq islahatlarının dərinləşdirilməsi” haqqında sonuncu fərmanından irəli gələn tapşırıqların icrasını götürək... Görürük ki, bu istiqamətdə ciddi irəliləyiş yoxdur, ciddi durğunluq hökm sürür.
Hələ də Azərbaycanda kommersiya mübahisələrini müstəqil həll edə biləcək arbitraj sistemi mövcud deyil. Demək olar ki, qonşu ölkələrin hər birində uzun müddətdir ki, bu sistem qurulub və proseslər də uğurla davam etdirilir.
Azərbaycanda mediasiya sistemi qurulsa da, bu sahədə olan əksər mediasiya təşkilatlarını yenə də Ədliyyə nazirinə yaxın adamlar idarə edirlər. Necə ki, vəkillik instutunu idarə edirlər... Bütün problemlərin başlıca səbəbi müstəqil məhkmənin olmamasıdır.
Ümmiyyətlə, məhkəmə qərarlarının icrası ilə məşğul olan icra xidməti də yarıtmaz vəziyyətdədir və bu, nazirliyin ən çox şikayət olunan sahələrindən biridir.
Prezidentin fərmanında gösətirlən heç bir məsələnin icrası dolğun və şəffaf şəkildə təmin edilməyib. Xüsusilə də, vahid məhkəmə təcrübəsi, cəza sisteminin humanistləşdirilməsi və digər mühüm məsələlərlə bağlı tapşırıqlar icra olunmamış qalır. Demək olar ki, heç bir tapşırığın icrasında doğru-dürüst nəticə əldə olunmayıb. Çünki uzun illərdir eyni vəzifəni tutan adamlar göstərilən sahələrdə dəyişikliyə nail olmaq istəmirlər...
Ədliyyə naziri postunu tutan şəxsin həm də Məhkəmə-Hüquq Şurasının sədri vəzifəsini daşıması heç bir halda doğru deyil, heç bir məntiqə sığmır. Ədliyyə naziri on illərdir bütün məhkəmə hakimiyyətini zəbt edib. Nazir F.Məmmədovun müavini Azər Cəfərov da Məhkəmə-Hüquq Şurasının üzvüdür. O, daha çox Bakı şəhərində yaşayış binlarının tikintisi ilə məşğul olur. A.Cəfərovun xaricdə olan mülklərinin siyahısı isə daha dəhşətli mənzərə yaradır. Lakin bununla da iş bitmir.
Ən ciddi problemlərdən biri hakimlərin seçki komitəsində Ədliyyə Nazirliyinin nümayəndələrinin təmsil olunmasıdır. Hakimlərin uzun və qısa müddətli təlimlərini də bu nazirlik təşkil edir. Bir sözlə, nazirlik “Damokl qılıncı” kimi məhkəmə sisteminin başı üzərindədir.
Acınacaqlı vəziyyət ondan ibarətdir ki, məhkəmə hakimiyyətinin Ədliyyə Nazirliyindən asılılığı bununla məhdudlaşmır. NazBirinci instansiya məhkəmələrinin maliyyələşdirilməsini də Ədliyyə nazirliyi təmin edir və aydındır ki, maliyyələşdirmənin özü də mühüm təsir vasitəsi kimi məhkəmələri daha da asılı duruma salır.
Hələ F.Məmmədovun, onun müavinlərinin və çoxsaylı hakim qohumlarını saymasaq, nazirliyin məhkəmələrə təsir imkanları ifrat dərəcədə genişdir. Ədliyyə nazirliyinin əməkdaşları istənilən vaxt hakimlərin fəaliyyətini də yoxlaya bilirlər.
Qəribədir, nazir həm məhkəmə qərarı çıxarır, həm mülki, həm də cinayət sahəsində onun icrasını təmin edir.
Görəsən, bu adamlar bizim Konstitusiyaya baxıblar? Bu qədər hakimiyyət qollarını mənimsəməyin hansı fəsadlar verdiyini düşünüblər?
Yazını hazırladı:
Azsiyaset.com-un analitik qrupu
