"Referendum avtokratiyadan təngə gələn xalqın sifarişinə cavab verəcəkmı?" - "Detaly" nəşri

"Elbası" ("millətin lideri") titulu ləğv ediləcək, prezidentin qohumları dövlət vəzifələrini tuta bilməyəcək"

"Təklif edilən 56 dəyişikliklər seçki sisteminin təkmilləşdirilməsi, prezident üsul-idarədən parlament respublikasına keçidi təmin edəcək" Tənqidçilər referendumun başlıca məqsədinin Tokayevin hakimiyyətinin və sələfinin "istefasının" qanuniləşdirilməsi olduğunu iddia edir

"Yeni Qazaxıstan":

Nursultan hakimiyyəti nədən Konstutusiyanı dəyişir? Bu gün Qazaxıstanda Konstitusiya dəyişikliyi ilə bağlı referendum keçirilir.

Bu, ölkə prezidenti Qasım-Jomart Tokayevin şəxsi təşəbbüsüdür və bir çoxları səsverməyə dövlət başçısına dəstək verilməsi üsulu kimi baxır.

Bu barədə "Detaly" nəşrində dərc edilən analitik məqalədə məlumat verilib.

Xalqa müraciətində Tokayev bəyan edib ki, Konstitusiyaya ediləcək dəyişikliklərin məqsədi "yeni Qazaxıstanın" qurulmasıdır.

Ölkənin Əsas Qanununa dəyişikliklər edilməsi ideyası 2022-ci ilin yanvarında kütləvi etirazlar zamanı meydana çıxıb. O zaman benzinin qiymətinin artırılmasına qarşı nümayişlər qanlı toqquşmalara çevrilərək, 230-dan çox adamın həlak olması ilə nəticələnib. Tokayev başda olmaqla etirazları yatırtmaq üçün hakimiyyət Rusiyanın başçılıq etdiyi KTMT qoşunlarının köməyinə əl atıb.

Tokayev iğtişaşların törədilməsində "terrorçuları" ittiham edib, lakin dövlətə xəyanət ittihamı ilə o zaman Milli Təhlükəsizlik Şurasının rəhbəri postunu tutan ölkənin ilk prezidenti Nursultan Nazarbayevin həbsi belə güman yardıb ki, böhranın əsasında liderlik uğrunda gedən mübarizə dayanıb.

İndiki referendum avtokratiyadan təngə gələn ictimaiyyətin sorğusuna cavab olmalıdır. "Yeni Qazaxıstan" super-prezident respublikasından güclü parlamenti olan dövlətə çevrilməlidir.

Lakin tənqidçilər deyir ki, təklif edilən dəyişikliklər kosmetik xarakter daşıyır, referendumun başlıca məqdədi yanvar etirazlarından sonra Tokayevin özünün hakimiyyətinin reabilitasiyası və möhkəmləndirilməsidir.

Yanvar böhranından öncə Tokayev Nazarbayevin kölgəsində olub, o, 2019-cu ildə Tokayevi və onun ən zəngin qohumlarını özünün varisi seçib. Hətta öz postunu tərk edəndən sonra da Nazarbayev "elbası" ("millətin lideri") titulunu saxlayıb, bu rol ona rəsmi vəzifəsindən asılı olmayaraq siyasətin işlənib hazırlanmasına təsir imkananını verib.

Yeni Konstitusiya bu statusu ləğv edir

Digər düzəliş prezidentin qohumlarının dövlət vəzifələrini tutmağa imkan vermir, bu da etirazların dağıdılmasından sonra təsir mövqelərini itirmiş Nazarbayevin və onun qohumlarının təsirinə açıq-aşkar eyhamdır.

Nazarbayevi və onun qohumlarını qazaxların əksəriyyəti hakimiyyətin qəsb edilməsində və son üç onillikdə ölkənin sərvətlərinin mənimsənilməsində suçlayır və sosial-iqtisadi problemlərin səbəbi hesab edir.

Daha bir vacib dəyişiklik milli və regional səviyyədə seckilərin qarışıq seçki sistemi üzrə keçirilməsini nəzərdə tutur, bu zaman parlamentin 70 faizi proporsional və 30 faizinin majoritar sistemlə seçilməlidir. Bundan başqa, Qazazıstanın Konstitusiya Məhkəməsinin bərpası təklif edilir.

Cəmisi Qazaxıstan Konstitusiyasına 56 düzəliş təklif edilib. Lakin bir sıra tənqidçilər bu dəyişikliklərin onilliklər ərzində Nazarbayevin qurduğu avtoritar idarəçilik sistemini həqiqıtən dəyişəcəyinə şübhə ilə yanaşır.

Hökumətin çoxdankı tənqidçisi Əlnur İlyaşev "France 24" nəşrinə deyib ki, indiki referendum Tokayevin hakkmiyyətinin və onun sələfinin "istefasının  qanuniləşdirilməsidir". Onun sözlərinə görə, düzəlişlər etirazçı mülki cəmiyyətin və nüfuzlu hüquq müdafiəçilərinin iştirakı olmadan işlənib hazırlanıb. Konstitusiyada vaxtilə Nazarbayevin qəbul etdiyi və bir nəfərin iki il dalbadal müddətdə prezident postunu tutmağı qadağan edən maddə mübahisəli qalır.

"Dalbadal" sözü dövlət başçısına hakimiyyətin Rusiya ssenarisi üzrə tranzitini həyata keçirməyə yer qoyur.

Tokayev əvvəllər Nazarbayevin ləğv etdiyi Konstitusiya məhkəməsini bərpa etməyi təklif edir, bu zaman məhkəmə sədrinin və hakimlərin müavinlərinin təyin edilməsi səlahiyyətləri əvvəlkitək dövlət başçısında qalır.

Beləliklə, prezident əksəriyyət səlahiyyətlərini, o cümlədən Ali Baş Komandan vəzifəsi, parlamentin buraxılması hüququ, hökumət üzvlərinin təyin edilməsi, ali hakimlərin təyini və işdən azad edilməsini özündə saxlayır. Bununla yanaşı, Konstitusiyaya ediləcək dəyişikliklər, yəqin ki, hər hansı "əleyhinə" kampaniyasının mövcud olmadığı şəraitdə qəbul ediləcək. Böhrandan sonra Nazarbayev ictimaiyyət qarşısına çıxmayıb, lakin bu yaxınlarda verdiyi müsahibəsində Tokayevə və Konstitusiya dəyişikliklərinə dəstəyini ifadə edib.

O, deyib ki, onun qohumları cinayət törədiblərsə, "məsuliyyətə cəlb edilməlidir", lakin onların ədalətli məhkəməyə hüquqları var. O, açıq-aşkar hazırda dövlət əmlakının talan edilməsi ittihamı ilə saxlanılan qohumu, biznesmen Kayrat Satıbaldını nəzərdə tutub.

Referendumda Qazaxıstanın 11, 7 milyon vətəndaşı səs verə bilər. Ölkə boyunca 10 000-dən artıq səsvermə məntəqələri açılıb. Xaricdə səsvermə məntəqələri 52 ölkədə açılıb. Referendumun gedişini 25 xarici ölkənin və 11 beynəlxalq təşkilatların nümayəndələri müşahidə edəcək.