Ukraynaya silah axını silah qaçaqmalçılığı təhlükəsini artırır? - "Wasington Post" nəşri

Qərb mətbuatında Ukraynaya verilən silahların qaçaqmalçıların əlinə düşməsi ehtimalı ilə bağlı yazılar artmağa başlayıb. Bir çox ekspertlər belə yazıların Kremlin sifarişilə yazıldığı qənaətindədir.

“Washington Post”-da Ukraynaya silah yardımı ilə bağlı yazı dərc edilib.

Orada qeyd olunur ki, Prezident Baydenin yaxın günlərdə 40 milyard dollar dəyərində təhlükəsizlik yardımı paketi imzalayacağı gözlənilir ki, bu paket müharibədən əziyyət çəkən Ukraynaya raket, artilleriya və pilotsuz təyyarələrin axınını artıracaq. Lakin vurğulanır ki, silahların ABŞ-a rəqib olan ölkələrin əlinə keçməsi təhlükəsi də var: “Birləşmiş Ştatlar və müttəfiqləri üçün bu xoşagəlməz reallıq Ukrayna Prezidenti Vladimir Zelenskinin ölkənin şərqində və cənubunda Rusiya qüvvələrinə müqavimət göstərmək məqsədilə lazım olan artilleriya ilə təmin etmək üçün təcili müraciətləri fonunda baş verir. Lakin görünməmiş silah axını bəzi avadanlığın Qərb düşmənlərinin əlinə keçə biləcəyi və ya onilliklər ərzində uzaq münaqişələrdə yenidən ortaya çıxa biləcəyi qorxusuna səbəb olub.

Silahlara nəzarət üzrə ekspert və Stimson Mərkəzinin vitse-prezidenti Reyçel Stol deyib ki, onların yalnız hara getdiyini və onlardan kimin istifadə etdiyini deyil, necə istifadə edildiyini də izləmək qeyri-mümkündür.

Dövlət Departamentinin sözçüsü bildirib ki, Birləşmiş Ştatlar silahla təchiz etdiyi Ukrayna bölmələrini hərtərəfli yoxlayıb, eyni zamanda Kiyevi “ABŞ hökumətinin əvvəlcədən icazəsi olmadan avadanlıqların üçüncü tərəflərə ötürülməsinə icazə verməyən” sazişlər imzalamağa məcbur edib.

Lakin bu cür müqavilələrin icrası vasitələri nisbətən zəifdir və Vaşinqtonun ötən ay olduğu kimi qeyri-müəyyən davranışı səbəbindən daha zəifdir.

Silah ekspertləri deyir ki, Rusiyanın Ukraynaya amansız təcavüzü ABŞ-ın dəstəyinə daya çox haqq qazandırır amma, silah müqavilələrinin pozulması silahların yayılmasına qarşı səylərin əsaslarını pozur.

Silahlara Nəzarət Assosiasiyasının adi silah transferləri üzrə eksperti Ceff Abramsonun sözlərinə görə, bu son istifadə müqavilələrinin pozulması ölkələrin silahların necə istifadə olunduğuna nəzarət potensialı üçün ciddi təhlükədir.

Pentaqonun sözçüsü tənqidləri rədd edərək, Rusiyanın ittihamlarını diqqəti yayındırmaq və köçürməni “ABŞ qanunlarına görə icazə verilən və milli təhlükəsizlik prioritetlərimizə uyğun” adlandırıb.

Dəniz Piyadaları Korpusunun polkovniki Anton T. Semelrota görə, Rusiyanın iddiaları diqqəti Rusiyanın əsassız işğalından və onun 2014-cü ildən bəri Ukraynaya qarşı aqressiv hərəkətləri tarixindən yayındırmaq üçün qeyri-səmimi cəhddir.

Senatda təsdiqini gözləyən fövqəladə xərclər haqqında qanun layihəsi Ukraynanın ABŞ-ın təhlükəsizlik yardımının dünyada yeganə ən böyük alıcısı statusunu möhkəmləndirəcək və bu ölkə 2022-ci ildə Birləşmiş Ştatların Əfqanıstan, İraq və ya İsrailə bir il ərzində verdiyindən daha çox yardım alacaq.

Bayden administrasiyasının maliyyə sorğusuna Ukraynaya göndərilən ABŞ-ın silah anbarlarını doldurmaq üçün 8,7 milyard dollar, Ukrayna qüvvələrini öyrətmək və təchiz etmək üçün 6 milyard dollar və müharibə nəticəsində yaranan təhlükəsizlik böhranına cavab olaraq bütün Avropada yerləşdirilən ABŞ qüvvələri üçün 3,9 milyard dollar daxildir.

Digər NATO ölkələri də hərbi əməliyyatlar başlayandan bəri milyardlarla dollar dəyərində silah və hərbi texnika köçürüb.

Quincy İnstitutunun analitik mərkəzinin silahlara nəzarət üzrə eksperti Uilyam Hartunq deyib: “ Bu yardım, 20 illik müharibə zamanı ABŞ-ın Əfqanıstan təhlükəsizlik qüvvələrinə göstərdiyi hərbi yardımın pik ilini üstələyir. Belə olan halda, ABŞ-ın ölkədə əhəmiyyətli bir varlığı var idi ki, bu da ən azı silahların hara getdiyini izləmək imkanı yaradırdı. Müqayisə üçün qeyd edək ki, ABŞ hökuməti Ukraynadakı mülki şəxslərə və hərbçilərə verilən silahlara nəzarət etmək baxımından kor-koranə işləyir”.

Cenevrədə yerləşən Kiçik Silahlar Tədqiqat Təşkilatının məlumatına görə, 1992-ci ildə Ukrayna ordusunun ehtiyatında olan 7,1 milyon atıcı silahın bir hissəsi münaqişə bölgələrinə yönləndirilib və bu, yerli qara bazara sızma riskini vurğulayır.

Problem Rusiyanın 2014-cü ildə Ukraynanın Təhlükəsizlik Xidməti, Daxili İşlər və Müdafiə nazirliklərinin silah və sursat anbarlarını qarət etməsi ilə nəticələnən Rusiyanın işğalından sonra daha da kəskinləşib. Kiçik Silahlar Tədqiqatının 2017-ci ildəki hesabatına görə, “Hər iki tərəfdəki nizamsız döyüşçülər tədricən geniş çeşiddə hərbi təyinatlı texnikaya, o cümlədən atıcı və yüngül silahlara çıxış əldə etdilər. Rəsmi məlumatlara görə, 2013-2015-ci illər arasında ən azı 300 min atıcı və yüngül silah talan edilib və ya itirilib. Bu, Donbassdakı mafiya qrupları və digər cinayət şəbəkələri tərəfindən idarə olunan qara bazarı gücləndirir”.

ABŞ hökuməti ölkənin silahların yayılması ilə bağlı problemlərini yaxşı bilir. Fevralın 24-də Rusiyanın Ukraynaya qarşı sonuncu işğalından bir neçə həftə sonra Bayden administrasiyasının bir qrup idarələrarası rəsmisi münaqişədə kiçik silahların yayılması riskini müzakirə etmək üçün silahlara nəzarət üzrə kənar ekspertlərlə görüşüb. Görüşlərdən birində iştirak edən Stohlun sözlərinə görə, ABŞ rəsmiləri Ukrayna təhlükəsizlik qüvvələrinin yoxlanılması və icazəsiz köçürülmə ilə bağlı hesabatların müzakirəsi ilə bağlı təminat təklif ediblər, lakin yoxlamanın və ya monitorinqin necə baş verdiyinə dair çox az təfərrüatlar var: “Bu, çox güvən yaratmır”.